मनःस्वास्थ्याचा प्रवास..
मानसिक आरोग्य आणि मंजुल भारद्वाज यांची थिएटर ऑफ रिलेव्हन्स
शिबिरांचे मुख्य उद्दिष्ट रंगमंचाची थि कलात्मक निर्मिती (सृजन) आणि त्याचे संवर्धन (प्रोत्साहन, कौशल्य विकास) करणे आहे. हे शिबीर मुले, युवा, शिक्षक, कर्मचारी आणि सामान्य
नागरिकांसाठी घेतले जातात. शिबिरातील मुख्य घटक : मूलभूत प्रशिक्षण: शरीर भाषा, श्वास नियंत्रण, आवाज प्रशिक्षण आणि निसर्गासोबत जगून आलेल्या अनुभवाना अभिनयमधून व्यक्त करायचे ते खरे नाटक.
भावनिक अभिव्यक्ती : सहभागींना त्यांच्या वैयक्तिक कथांवर आधारित छोटी नाटके तयार
करण्यास प्रोत्साहन.मानसिक आरोग्य फोकस एकटेपणा, दबाव, अपयशाची भीती यासारख्या विषयांवर चर्चा. थिएटरद्वारे भावनांना 'रिलीज' करण्याची प्रक्रिया (catharsis) घडवली जाते. एकट्याने दिवसभरात घेतलेले अनुभव अभिनयाच्या मध्यमातून सादर करायचे आणि सादरीकरणानंतर स्वतःला आलेले अनुभव देवाणघेवाण करणे. त्यावर मंथन, मनन करून ते लिहून काढणे.
समूह सादरीकरण : समूहात काम करणे,एकमेकांच्या कथांमध्ये सहभागी होणे. यामुळे सामाजिक बंध मजबूत होतात आणि एकटेपण कमी होते. उत्पादन शिबिराच्या शेवटी एक छोटे नाटक सादर केले जाते, पूर्ण शिबिरात नेमके काय भावले त्यावर नाटकाचे सादरीकरण ज्यामुळे आत्मविश्वास वाढतो. या शिबिरांमुळे आत्मविश्वास, टीमवर्क आणि भावनिक परिपक्वता विकसित होते.
मानसिक आरोग्यावर आधारित नाटके मंजुळ भारद्वाज यांनी २५ हून अधिक नाटके लिहिली आणि दिग्दर्शित केली आहेत. त्यापैकी काही थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे मानसिक आरोग्याशी जोडलेले आहेतः
'The... Other World' (दुसरी दुनिया) ही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रशंसित नाटक पर्यावरण, मानवता आणि आंतरिक संघर्ष यांचा समन्वय साधते. त्यात मानसिक स्वास्थ्य, निसर्ग आणि मानवी संबंध यांचा उल्लेख आहे. मुंबई, नाशिक, पुणे, युरोप आणि इतर ठिकाणी सादर झालेले हे नाटक युवा आणि प्रेक्षकांना आत्मचिंतन करण्यास भाग पाडते.
इतर नाटके जसे 'द्वंद्व' (घरगुती हिंसा), 'मेरा बचपन' (बालश्रम), 'अनहद नाद' (कलाकारांची मुक्तता) यांमधून मानसिक दबाव, ओळख संकट आणि भावनिक मुक्ती यांचा आढावा घेतला जातो.या नाटकांद्वारे प्रेक्षक स्वतःला पात्रांमध्ये पाहतात आणि त्यांच्या स्वतःच्या मानसिक अवस्थेवर विचार करतात. नाट्य सादरीकरणामुळे 'स्टिग्मा' (मानसिक आजाराविषयीची सामाजिक कलंक) कमी होण्यास मदत होते.प्रभाव आणि महत्त्व : थिएटर ऑफ रिलेव्हन्सच्या कार्यशाळा आणि नाटकांचा प्रभाव खूप मोठा आहे.
वैयक्तिक स्तरावर : सहभागींमध्ये आत्मविश्वास, भावनिक लवचिकता आणि संवाद कौशल्य वाढते. प्रेक्षक संवादमुळे नेतृत्व गुण विकसित होतात. समाजिक स्तरावर मानसिक आरोग्याविषयी खुल्या चर्चेला प्रोत्साहन, विशेषतः ग्रामीण आणि शहरी युवकांमध्ये.शैक्षणिक आणि व्यावसायिक : शाळा- महाविद्यालयांमध्ये सामाजिक, नाट्यसंस्थाच्या माध्यमातून या कार्यशाळा घेतल्या जातात, ज्यामुळे तणाव व्यवस्थापन सुधारते. भारतात मानसिक आरोग्य सेवा मर्यादित असताना, अशा कलात्मक उपक्रमांचे अनन्यसाधारण आहे. महत्त्व मंजुळ भारद्वाज यांची थिएटर ऑफ रिलेव्हन्स ही केवळ एक नाट्य चळवळ नाही, तर मानसिक आरोग्य, सामाजिक न्याय आणि सृजनशील विकास यांचा पूल आहे. रंगमंच सृजन संवर्धन शिबीर आणि त्यांच्या नाटकांद्वारे ते दाखवतात की, रंगमंच हा 'रिलीफ' (आराम) आणि 'रिलेव्हन्स' (प्रासंगिकता) दोन्ही देऊ शकतो. प्रेक्षकांना विचार करायला भाग पाडतो आणि कृती करायला प्रवृत्त करतो. ज्यांना मानसिक आरोग्याच्या आव्हानांना सामोरे जावे लागत आहे, त्यांच्यासाठी थिएटर एक शक्तिशाली उपचार ठरू शकते. रंगमंचामुळे जीवन अधिक अर्थपूर्ण आणि निरोगी होऊ शकते. हा संदेश आजच्या काळात अत्यंत आवश्यक आहे.
प्रवीण गांगुर्डे मो.
9890631933
